Bewoning en stadsrecht
Rond 1430, nauwelijks tien jaar nadat Portugese zeevaarders Madeira bereikten, bewerkten kolonisten al de hellingen van Calheta. De eerste kapitein van het eiland, João Gonçalves Zarco, schonk deze grond aan zijn zoon João Gonçalves da Câmara en zijn dochter Beatriz Gonçalves, en adellijke families volgden. Plaatsnamen als Lombo do Doutor en Lombo do Atouguia herinneren nog aan hen.
Water uit de bergen en zonnige, beschutte hellingen waren ideaal voor suikerriet. Op 1 juli 1502 gaf koning Manuel I Calheta een stadsrecht (foral) en maakte het tot vila, een van de eerste gemeenten van het eiland. Volgens de overlevering schonk de koning de moederkerk ook haar ebbenhouten tabernakel met zilverinleg, nog te zien in de Igreja do Espírito Santo.
Wit goud
Rond 1500 was Madeira een van de grootste suikerproducenten ter wereld, en Calheta een van de rijkste rietgebieden. Het suikergeld betaalde kapellen en kerken die er nog staan: de manuelijnse kapel Nossa Senhora do Loreto in Arco da Calheta (rond 1510), de kerk São Brás (rond 1520) en de Driekoningenkapel in Estreito da Calheta (jaren 1520) met haar Vlaamse altaarstuk. In 1535 stichtte het plaatsje zijn Santa Casa da Misericórdia, een liefdadigheidsbroederschap die een hospitaal uit 1505 overnam; het gebouw is nu het gemeentehuis.
Later in die eeuw beconcurreerde goedkopere suiker uit Brazilië die van Madeira, en de boeren stapten steeds meer over op wijn. Naarmate de bevolking naar het westen trok, ontstonden nieuwe parochies: Fajã da Ovelha rond 1518–1520, Paul do Mar voor 1676, Jardim do Mar in 1734 en Prazeres, in 1733 afgesplitst van Estreito.
Kerken herbouwd
De moederkerk werd in 1639 herbouwd. In de 18e eeuw herbouwden de meeste parochies hun kerk in de huidige vorm: São Brás in Arco (1744–1754, ingezegend op 1 januari 1755), Prazeres (begonnen in 1751), São João Baptista in Fajã da Ovelha (tweede helft van de eeuw) en Nossa Senhora da Graça in Estreito (gevel gedateerd 1791, ingezegend in 1793). Het herenhuis Casa das Mudas dateert van 1759. Bezoek ze dorp voor dorp bij de acht deelgemeenten.
Stoom, suiker en boter
Met de stoom kwam een tweede suikerbloei. De eerste graaf van Calçada bouwde in 1857 in Arco da Calheta een stoommolen voor suiker en brandewijn; in 1883 volgde een ossenmolen. In 1894 opende Vicente Lopes in het plaatsje Calheta een watermolen, die rond 1901 als Lopes & Duarte een stoommachine kreeg en in 1954 de Sociedade dos Engenhos da Calheta werd. Hij maalt nog altijd (de Engenho). Jardim do Mar had vanaf 1900 een eigen molen, en António Rodrigues Brás opende er in 1908 nog een in Calheta.
De veeteelt voedde twee boterfabrieken: een in Fajã da Ovelha, waarvan de „Águia”-boter voor de Eerste Wereldoorlog werd geëxporteerd en per kabel naar Paul do Mar ging, en een in Estreito da Calheta (1910–1969). In Paul do Mar opende in 1913 een tonijnconservenfabriek met een Italiaanse partner. De gemeente maakte ook vuurwerk en zout en hield bijen, en de boerderijen teelden bananen, wijn en groente.
De vuurtoren, de wegen en de emigratie
De vuurtoren van Ponta do Pargo werd in 1911 ontworpen en van 1912 tot 1915 gebouwd, maar de Eerste Wereldoorlog hield de lantaarn tot 1921 op. In juni 1922 brandde hij voor het eerst, op olie, met een bereik van 28 zeemijl; met gloeilicht haalde hij in 1937 34 mijl, in 1958 werd hij geëlektrificeerd en in 1989 geautomatiseerd.
Koning Carlos I en koningin Amélie kwamen door Calheta op weg naar Rabaçal. José Vicente de Freitas, in 1869 in Calheta geboren, werd in 1928 premier van Portugal. Zoals heel Madeira verloor Calheta in de 20e eeuw veel jongeren aan emigratie, en sommige deelgemeenten krimpen nog: Paul do Mar ging van 871 inwoners in 2011 naar 635 in 2021.
Snelwegen en tunnels brachten Funchal later op ongeveer een halfuur, en in de jaren 2000 kreeg het plaatsje zijn jachthaven, zijn zandstrand en het kunstcentrum MUDAS, dat in oktober 2004 openging. De dag van Calheta is 24 juni, ook het feest van Sint-Jan, en de beschermheilige is de Heilige Geest.
Calheta in jaartallen
| Jaar | Wat er gebeurde |
|---|---|
| ca. 1430 | Kolonisten bewerken de hellingen van Calheta |
| 1502 | 1 juli: koning Manuel I maakt Calheta tot vila |
| ca. 1510 | Bouw van de kapel Nossa Senhora do Loreto in Arco da Calheta |
| jaren 1520 | Stichting van de Driekoningenkapel in Estreito da Calheta |
| 1535 | Stichting van de Santa Casa da Misericórdia |
| 1639 | Herbouw van de moederkerk |
| 1734 | Jardim do Mar wordt parochie |
| 1755 | Inzegening van de kerk São Brás in Arco op 1 januari |
| 1857 | Stoomsuikermolen in Arco da Calheta |
| 1894 | De molen die de Engenho da Calheta werd, gaat open |
| 1913 | Tonijnconservenfabriek in Paul do Mar |
| 1922 | De vuurtoren van Ponta do Pargo brandt voor het eerst |
| 1954 | Oprichting van de Sociedade dos Engenhos da Calheta |
| 2004 | Opening van kunstcentrum MUDAS |
| 2023 | Bosbrand in oktober in de hele gemeente |